مهر و مهرگان
خسرو صادقي بروجني
مهر
(=ميتره- ميثره-
ميترا...) اسمي از ريشه
ma(y)
به معني اندازه گرفتن است كه مفهوم پيمان، حد، اندازه، اعتدال،
دوستي
و.... را مي رساند. دكتر محمد مقدم در كتاب ‹‹جستار درباره مهر
و
ناهيد››
گونه
سغدي اين نام را ‹‹مشي››
با
‹‹ش››
و
در
فارسي با ‹‹س›› مي داند كه عقيده دارد در عبري و
عربي
به گونه ‹‹مسيح ومشيح››
آمده
است .
مهر پيش از زرتشت هم در آيينها و اساطير ايراني سابقه كهن داشته است. در اوستا مهر از خدايان مهم و با ارزش است و يك ‹‹يشت›› به نام او (مهر يشت) وجود دارد. با توجه به اين يشت مهر ايزدي است كه بر پيمانها نظارت دارد و نگاه دارنده آنها است. او به شدت دشمن كساني است كه پيمان شكني مي كنند. در اين صورت است كه او به خداي جنگ بدل مي شود. در اوستا مهر با صفات ‹‹فراخ چراگاه، برزمند و بلند بالا›› توصيف مي شود. مهر با هزار گوش و ده هزار چشم بر فراز برج پهني ايستاده و نگاهبان زورمندي است كه هرگز خواب به چشم او راه نيابد. مهر كساني را كه پيمان شكني نكنند به راه راست رهنمون مي كند و به آنان فرزندان كوشا و اسبان تيز تك مي بخشد. مهر نخستين ايزد مينوي است كه پيش از دميدن ‹‹خورشيد جاودانه تيز اسب›› آراسته به زيورهاي زرين از فراز كوه زيباي البرز، جايي كه اهورامزدا آرامگه او را بر فراز آن برپا كرده است سر بر مي آورد و از آنجا بر همه خانمانها از شش سو مي نگرد و پس از فرو شدن خورشيد به فراخناي زمين پا مي نهد و هر دو سوي اين سرزمين پهناور گو ي سان دور كرانه دور كرانه را پيموده وآنچه را در ميان زمين و آسمان است مي نگرد .
مهرگان
يكي از مراسمي كه در ايران منسوب به مهر مي باشد آيين جشن مهرگان است كه پس از اسلام نيز رونق فراوان داشته است. گرچه به آيينهاي نوروز و مهرگان، كه اولي از بزرگترين اعياد سنتي و دومي عيد و مراسمي بسيار مهم بوده است، در كتاب اوستا، اشاره نشده است ولي اين دو مراسم سنتي به گونه بسيار مهمي در فرهنگ ايران پيش و پس از اسلام –به ويژه نوروز – جا افتاده است و دكتر مهرداد بهار نوروز را جشني پيش از زرتشتي و منسوب به بوميان ايران و پيش از ورود آريايي ها به اين سرزمين مي داند. بر اساس گاه شمار ايران باستان نام هفتمين ماه ‹‹مهر›› و نام شانزدهم ماه مهر هر سال ‹‹مهرگان›› ناميده مي شد كه آن روز را جشن مي گرفتند. به نقل از بند هش در مهرگان مشي و مشيانه (مهر و مهرانه = ميتر و ميترانه) اولين زوج انسان در اساطير ايران باستان (كه از نطفه كيومرث (گيومرث) پيش نمونه انسان كه بر روي زمين مي ريزد با سپندارمد بانو ايزد زمين به صورت شاخه ريواس در هم پيچيده، يك شكل و يك قواره مي رويد) زاده مي شوند.
مهرگان در قديم متراكانا (=متعلق به مهر) خوانده مي شد و مهرجان معرب آن است. جشن مهرگان شش روز طول مي كشيد، از روز شانزدهم (مهرروز) تا روز بيست و يكم ماه مهر. روز آغاز را مهرگان عام يا همگان و روز انجام را مهرگان خاص يا ويژه مي ناميدند.
در آخرين روز اين جشن بزرگ كه در روز بيست و يكم ماه مهر است فريدون ضحاك را در كوه دماوند به زندان انداخت و خلايق را از گزند او برهاند. از اين روست كه در اين روز عيد گرفته اند و فريدون مردم را امر كرد "كستي" (كمربند ديني زرتشتيان) ببندند و زمزمه كنند و در هنگام خوردن و آشاميدن لب از سخن فرو نبندند. چون زمان چيرگي ضحاك هزار سال به دراز كشيد و ايرانيان ديدند كه زندگي آدميان مي تواند اين همه دراز باشد از اين روز به بعد براي يكديگر آرزوي ‹‹هزار سال بزي›› مي كردند، برخي عقيده دارند دعاي ‹‹صد سال به اين سالها›› كه ايرانيان هنگام نوروز به كار مي برند دنباله همان آرزو باشد. فردوسي نيز جشن مهرگان را به آغاز شهرياري فريدون در ماه مهر نسبت مي دهد:
پرستيدن مهرگان دين اوست تن آسايي وخوردن آيين اوست
اگر يادگارست ازوماه مهر بكوش وبه رنج ايچ منماي چهر
منابع :
1- مهرداد بهار، جستاري در فرهنگ ايران ،فكرروز 1373
2- ابراهيم پورداوود، يشت ها، جلد (1)
3- محمد مقدم، جستاري درباره مهر وناهيد، 1375، دفتر نخست
